Sendinefnd ESB á Íslandi

Ísland og ESB

Stjórnmálaleg tengsl ESB og Íslands byggjast á Samningnum um evrópska efnahagssvæðið (EES-samningnum).

Stjórnmálaleg ákvarðanataka og stjórnmálaviðræður ESB og Íslands eiga sér að stórum hluta stað innan sérstakra EES-stofnana, þar með taldar:

Ísland er einnig aðili að Schengen-samkomulaginu en það tryggir ríkisborgurum landsins rétt til þess að ferðast án vegabréfs innan svæðisins. 

Samningurinn um evrópska efnahagssvæðið (EES-samningurinn) nær til allra 28 aðildarríkja ESB og þriggja aðildarríkja Fríverslunarsamtaka Evrópu (EFTA), Noregs, Íslands og Liechtenstein.

EES snýst einnig um löggjöf á sviði samkeppnisstefnu og ríkisaðstoðar. 

Samkomulagið nær til náinna samstarfsverkefna á sviðum á borð við rannsóknir og þróun, menntun, félagslega stefnu, umhverfismál, neytendavernd, atvinnustarfsemi, ferðamennsku og menningu. 

Samstarf af því tagi er mögulegt með aðstoð margra ESB-áætlana á borð við Horizon 2020.

Aðallega er fjallað um fiskveiðar og landbúnað í tvíhliða samningum beggja aðila.

Viðskipti milli ESB og Íslands fara að megninu til fram innan ramma tvíhliða fríverslunarsamnings frá 1972 og EES-samningsins frá 1994. EES-samningurinn veitir Íslandi aðgang að innri markaði ESB. Með samningnum var hið fjórþætta frelsi og innri markaðurinn, þ.á.m. frjálst flæði vöru, útvíkkað til EES/EFTA- ríkjanna. Í samningnum felst þó ekki að teknir séu upp samræmdir tollar eða viðskiptastefna gagnvart þriðju ríkjum. Samningurinn felur í sér samræmingu tæknilegra viðmiðana fyrir margvíslega vöruflokka og bann er lagt við tollum og magntakmörkunum á þeim sviðum sem samningurinn nær til.

Evrópska efnahagssvæðið (EES) er stærsta markaðssvæði Íslendinga. Samkvæmt tölum frá Hagstofu Íslands, fyrir árið 2011, fór tæplega 83% af útflutningi Íslands til landa innan EES (rúmlega 78% til aðildarríkja ESB eingöngu). Holland, Þýskaland og Bretland voru helstu útflutningslöndin. Af heildarinnflutningi til Íslands árið 2011 nam innflutningur frá löndum innan EES rúmlega 64% en 46% kom frá aðildarríkjum ESB.

Þó svo EES-samningurinn nái að forminu til ekki til sjávarútvegsmála, er fjallað um viðskipti með sjávarafurðir í bókun 9 við samninginn. Bókunin er í eðli sínu tvíhliða. Þar eru ákvæði um afnám tolla í innflutningi af mikilvægustu afurðum Íslendinga til ESB eða tollalækkanir í áföngum sem nær til meginhluta útflutnings sjávarafurða frá Íslandi.

Sameiginleg landbúnaðarstefna ESB er ekki hluti af samningnum. Hins vegar er í 19. grein samningsins viljayfirlýsing þess efnis að stuðla beri að frjálsræði í viðskiptum með landbúnaðarvörur milli ESB of EES/EFTA-landanna. Á sama tíma og EES-samningurinn var gerður var gerður sérstakur tvíhliða samningur milli Íslands og ESB sem kveður á um tollalækkanir á tilteknum landbúnaðarvörum.

Schengen-svæðið og samvinna ríkja innan þess byggir á Schengen-samkomulaginu frá árinu 1985. Samstarfið felur í sér frjálsa för fólks yfir landamæri, afnám eftirlits með innri landamærum á Schengen-svæðinu og aukið eftirlit með sameiginlegum ytri landamærum. Öll ríkin 26 sem eiga aðild að Schengen-svæðinu hafa valið að fella niður eftirlit á innri landamærum. Almenningur þarf ekki lengur að sýna vegabréf við innri landamæri, þó svo nauðsynlegt sé að hafa meðferðis löggild skilríki. Á ytri landamærum gilda sameiginlegar reglur um eftirlit, vegabréfsáritanir og umsóknir um hæli. Að auki hefur samstarf milli yfirvalda á sviði lögreglu- og dómsmála verið eflt, til að tryggja betur öryggi borgaranna á svæðinu.

Schengen-samstarfið var upphaflega samstarf milli Belgíu, Frakklands, Hollands, Lúxemborgar og Þýskalands um að fella niður í skrefum eftirlit á sameiginlegum landamærum þeirra, en samkomulag þess efnis var undirritað í bænum Schengen í Lúxemborg árið 1985. Síðan þá hafa öll aðildarríki ESB gerst aðilar að Schengen-svæðinu, nema Bretland og Írland sem hafa kosið að gerast ekki fullir aðilar, og Búlgaría, Króatía, Kýpur og Rúmenía, sem enn uppfylla ekki skilyrði fyrir fullri aðild. Ísland og Noregur undirrituðu samning um þátttöku í Schengen-svæðinu árið 1999 og gekk hann í gildi 25. mars 2001. Árið 2008 bættist Sviss í hóp landa á Schengen-svæðinu og 2011 bættist Liechtenstein við. Samtals eru því 26 ríki aðilar að Schengen-svæðinu: 22 aðildarríki ESB og öll EFTA ríkin. Með Amsterdam-sáttmálanum 1997 var Schengen-samstarfið fellt undir laga- og stofnanaramma Evrópusambandsins með sérstakri bókun.

Staða aðildar

Ríkisstjórn Íslands fór fram á það í mars 2015 að „ekki yrði litið á Ísland sem umsóknarríki um aðild að ESB“. Ráðið tók tillit til þessa og greip til frekari aðgerða til að samræma starfsferla sína þessu.

Forsaga

Ísland sótti um aðild að ESB í júlí 2009. Framkvæmdastjórnin gaf út jákvæða umsögn í febrúar 2010 og ráðið ákvað í júní 2010 að hefja aðildarviðræður. Þegar ný ríkisstjórn tók við völdum í maí 2013, setti Ísland samningaviðræðurnar í biðstöðu. Þegar sú ákvörðun var tekin höfðu 27 samningakaflar verið opnaðir og af þeim hafði 11 verið lokað til bráðabirgða. Ríkisstjórn Íslands fór fram á það í mars 2015 að „ekki yrði litið á Ísland sem umsóknarríki um aðild að ESB“.

Ísland er að umtalsverðu leyti samþætt ESB með aðild sinni að Evrópska efnahagssvæðinu (EES), Schengen-svæðinu og Fríverslunarsamtökum Evrópu (EFTA). Það hefur einnig undirritað Dyflinnarreglugerðina um stefnu í málum hælisleitenda og er samstarfsaðili í stefnu ESB um Norðurvíddina til þess að efla samstarf í Norður-Evrópu.

Ísland er með veru sinni í EES aðili að innri markaðnum og stuðlar fjárhagslega að félagslegri og efnahagslegri samheldni í Evrópu. Umtalsverður hluti lagabálks ESB hefur þegar tekið gildi á Íslandi. Ísland á einnig aðild að fjölda stofnana og áætlana ESB, þó án atkvæðisréttar. Þar má t.d. nefna atvinnustarfsemi, umhverfismál, menntamál og rannsóknir.

Ísland hefur verið með tvíhliða fríverslunarsamning við EBE síðan 1972. Tveir þriðju erlendra viðskipta Íslands eru við aðildarlönd ESB.

Languages:
Ritstjórnargreinar: