Прадстаўніцтва Еўрапейскага саюза ў Беларусі

ЕС і Беларусь

11/05/2016 - 14:51
EU relations with Country

Адносіны паміж ЕС і Беларуссю

Рэзюмэ

Адносіны паміж ЕС і Беларуссю заснаваныя на павазе да агульных каштоўнасцей, асабліва да правоў чалавека, дэмакратыі і вяршэнства права. Пасля вызвалення палітычных зняволеных у Беларусі ў 2015 годзе адносіны паміж ЕС і Беларуссю палепшыліся. У Высновах Савета ад лютага 2016 года выкладзена палітыка ЕС у дачыненні да Беларусі. Іх прыняцце прывяло да адмены большасці індывідуальных абмежавальных мер, пашырэння дыялогу па дзяржаўных пытаннях і павелічэнню фінансавай дапамогі, у тым ліку праз міжнародныя фінансавыя інстытуты (ЕІБ і ЕБРР). Перамовы па Прыярытэтах партнёрства паміж ЕС і Беларуссю таксама пачаліся ў 2016 годзе і былі накіраваны на ўмацаванне двухбаковых адносін і вызначэнне стратэгічных рамак для супрацоўніцтва. Беларусь актыўна ўдзельнічае ў шматбаковым фармаце ініцыятывы «Усходняе партнёрства». Пагадненні аб спрашчэнні візавага рэжыму і рэадмісіі паміж ЕС і Беларуссю ўступілі ў сілу 1 ліпеня 2020 года.

Агульная сітуацыя з правамі чалавека, дэмакратыяй і вяршэнствам права ў Беларусі значна пагоршылася напярэдадні, падчас і пасля прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня 2020 года, якія ЕС абвясціў несвабоднымі і несправядлівымі. У выніку 2 кастрычніка 2020 года ЕС увёў санкцыі ў дачыненні да 40 асоб, адказных за рэпрэсіі і фальсіфікацыю выбараў. У цяперашні час праводзіцца паглыблены перагляд адносін паміж ЕС і Беларуссю.

Палітычныя адносіны

Адносіны ЕС з Беларуссю грунтуюцца на Высновах Савета ад 15 лютага 2016 года. Адчувальныя крокі, што прымаюцца Беларуссю для забеспячэння ўніверсальных свабод, вяршэнства закона і правоў чалавека, застаюцца фундаментальнымі крытэрыямі для фармавання будучай палітыкі ЕС у дачыненні да Беларусі.

Вызваленне апошніх палітычных зняволеных з беларускіх турмаў 22 жніўня 2015 года стала станоўчым паваротным момантам і прывяло да таго, што ЕС прыняў рашэнне адмяніць большасць абмежавальных мер у лютым 2016 года, адначасова актываваўшы ключавы пакет эканамічных і іншых звязаных з супрацоўніцтвам мер. Дадзены пакет уключаў у сябе супрацоўніцтва з міжнароднымі фінансавымі інстытутамі, такімі як Еўрапейскі інвестыцыйны банк (ЕІБ)  і Еўрапейскі банк рэканструкцыі і развіцця (ЕБРР), узмоцненую падрыхтоўку да ўступлення ў Сусветную гандлёвую арганізацыю (СГА), і адмену квот на экспарт тэкстылю.

Астатнія абмежавальныя меры (эмбарга на пастаўкі зброі; забарона на экспарт тавараў для ўнутраных рэпрэсій; замарозка актываў; і забарона на ўезд у дачыненні да чатырох асоб, якія знаходзяцца пад санкцыямі ў сувязі з нераскрытымі справамі аб знікненнях двух апазіцыйных палітыкаў, аднаго бізнесмена і аднаго журналіста) у цяперашні час дзейнічаюць да 28 лютага 2021 года.

Агульная сітуацыя з правамі чалавека, дэмакратыяй і вяршэнствам права ў Беларусі значна пагоршылася напярэдадні, падчас і пасля прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня 2020 года. 2 кастрычніка 2020 года да існуючага спіса грамадзян Беларусі, да якіх прыменены абмежавальныя меры, былі дададзены 40 чалавек, прызнаных адказнымі за рэпрэсіі і запалохванне мірных дэманстрантаў, прадстаўнікоў апазіцыі і журналістаў пасля прэзідэнцкіх выбараў 2020 года, а таксама за неналежнае выкананне патрабаванняў выбарчага працэсу. У адпаведнасці з прынцыпам паступовасці ў падыходах ЕС, Еўрапейскі саюз гатовы прыняць далейшыя абмежавальныя меры. Акрамя таго, праводзіцца паглыблены перагляд адносін паміж ЕС і Беларуссю.

Еўрапейскі саюз вельмі сур'ёзна ставіцца да сітуацыі ў галіне правоў чалавека і дэмакратыі ў Беларусі, асабліва сітуацыі са свабодай сходаў і асацыяцый, асноватворнымі працоўнымі стандартамі, свабодай слова і сродкаў масавай інфармацыі. Беларусь – адзіная краіна ў Еўропе, дзе ўсё яшчэ прымяняецца смяротнае пакаранне. Еўрапейскі саюз прытрымліваецца адназначнай пазіцыі ў дачыненні да смяротнага пакарання, якое парушае права на жыццё і з'яўляецца жорсткім, бесчалавечным і зняважлівым для годнасці пакараннем. Неабходна замяніць пазасталыя смяротныя прысуды на больш мяккія і ўвесці мараторый у якасці першага кроку да адмены смяротнага пакарання. ЕС неаднаразова ўздымаў пытанні правоў чалавека, у тым ліку смяротнага пакарання, перад беларускімі ўладамі на ўсіх узроўнях. Гэта адбываецца штогод з 2015 года, апошні дыялог адбыўся ў чэрвені 2019 года. У гэтых сустрэчах удзельнічаюць прадстаўнікі грамадзянскай супольнасці.

Беларусь актыўна ўдзельнічае ў шматбаковых фарматах Усходняга партнёрства. У 2019 года ў Беларусі адбыўся шэраг нарад на тэхнічным узроўні па пытаннях каардынацыі выкарыстання спектру, параўнальнага аналізу рынкаў тэлекамунікацый, распрацоўкі стратэгій шырокапалоснай сувязі, а таксама пасяджэнне панэлі па міграцыі і інтэграваным кіраванні межамі. У 2018 годзе ў Мінску прайшоў 10-ы раўнд нефармальных міністэрскіх дыялогаў. Перамовы аб Прыярытэтах партнёрства паміж ЕС і Беларуссю пачаліся ў 2016 годзе і зараз прынынены.

У 2016 годзе была створана Каардынацыйная група ЕС-Беларусь для таго, каб служыць пляцоўкай для палітычнага дыялогу на ўзроўні высокапастаўленых службовых асоб. У адпаведнасці з палітыкай Еўрапейскага саюза па забеспячэнні супрацоўніцтва і ўключэння грамадзянскай супольнасці, у пасяджэнні Каардынацыйнай групы ЕС-Беларусь удзельнічаюць выбраныя прадстаўнікі беларускай грамадзянскай супольнасці. Каардынацыйная група рэгулюе супрацоўніцтва паміж ЕС і Беларуссю і сочыць за далейшым развіццём адносін. Апошняе пасяджэнне Каардынацыйнай групы адбылося 17-18 снежня 2019 года. У сувязі з абмежаваннямі, абумоўленымі пандэміяй COVID-19, 23 ліпеня 2020 года адбылася спецыяльная сустрэча высокапастаўленых афіцыйных асоб ЕС і Беларусі.

Фінансавае супрацоўніцтва

ЕС з'яўляецца найбуйнейшым донарам грантаў у Беларусі. З 2016 года фінансавыя асігнаванні ЕС для Беларусі склалі 30 мільёнаў еўра ў год у выглядзе грантаў, пры гэтым бягучы партфель складае каля 135 мільёнаў еўра, накіраваных на паляпшэнне якасці жыцця беларускіх грамадзян адчувальным і бачным чынам. Гэтая падтрымка фінансуецца Еўрапейскім інструментам суседства (ENI) на перыяд 2014-2020 гг.

Дадатковыя сродкі даступныя з іншых тэматычных інструментаў ЕС, арыентаваных на прасоўванне правоў чалавека і грамадзянскай супольнасці. Для атрымання дадатковай інфармацыі аб фінансавым супрацоўніцтве, калі ласка, зайдзіце на старонку Беларусі ў DG NEAR (Генеральным дырэктараце па палітыцы суседства і перамоў аб пашырэнні).

Мабільнасць і кантакты паміж Еўрапейскім саюзам і грамадзянамі Беларусі

ЕС прыхільны ўмацаванню ўзаемадзеяння з беларускім народам і грамадзянскай супольнасцю. У апошнія гады расце падтрымка Беларусі ў сферы адукацыі, мабільнасці, працы з моладдзю і спрашчэння кантактаў паміж людзьмі.

1 ліпеня 2020 года ўступілі ў сілу Пагадненні паміж ЕС і Беларуссю аб спрашчэнні візавага рэжыму і рэадмісіі, якія адкрылі шлях для павышэння мабільнасці грамадзян і паспрыялі ўмацаванню сувязей паміж ЕС і яго суседзямі па Усходнім партнёрстве.

Пагадненне аб спрашчэнні візавага рэжыму палегчыць для беларускіх грамадзян атрыманне віз для ўезду ў Еўрапейскі саюз. Для ўсіх грамадзяе Беларусі незалежна ад мэты падарожжа і тыпу пашпарта візавы збор будзе зніжаны да 35 еўра, плата за абслугоўванне будзе зменшана да 30 еўра, а максімальны тэрмін для прыняцця консульствамі рашэння аб выдачы візы будзе скарочаны да 10 дзён. Апроч таго, для некаторых катэгорый падарожнікаў, такіх як бізнесоўцы, журналісты, прадстаўнікі арганізацый грамадзянскай супольнасці, члены афіцыйных дэлегацый і некаторыя іншыя, збор за візу будзе цалкам скасаваны, будзе скарочаны спіс дакументаў, што патрабуюцца ў якасці доказу мэты падарожжа, і яны змогуць звяртацца па шматразовыя візы на больш працяглы тэрмін (до 5 гадоў). Уладальнікі новых біяметрычных дыпламатычных пашпартоў будуць цалкам вызвалены ад патрэбы атрымоўваць візу.

У кантэксце пандэміі COVID-19 пры планаванні падарожжа ў Шэнгенскую зону павінны быць прыняты да ўвагі дзеючыя часовыя абмежаванні для неабавязковых падарожжаў у дзяржавы-члены ЕС.

Пагадненне аб рэадмісіі ўсталёўвае на аснове ўзаемнасці працэдуры бяспечнага і ўпарадкаванага вяртання асоб, якія нерэгулярна жывуць у ЕС ці Беларусі, пры поўным захаванні іх правоў у адпаведнасці з міжнародным правам. Беларусь у аднабаковым парадку зрабіла захады, якія палягчаюць умовы для кароткатэрміновых бязвізавых падарожжаў грамадзян ЕС, што прыбываюць у Мінск.

Дэкларацыя аб Партнёрстве ў сферы мабільнасці паміж ЕС, Беларуссю і сямю ўдзельнікамі сярод дзяржаў-членаў ЕС (Балгарыяй, Румыніяй, Літвой, Польшчай, Венгрыяй, Фінляндыяй і Латвіяй) была падпісана 13 кастрычніка 2016 года. Партнёрства ў сферы мабільнасці забяспечвае рамачную аснову для дыялогу па розных пытаннях міграцыі і разглядаецца краінамі-партнёрамі як дадатковы інструмент супрацоўніцтва і фінансавання ў рамках двухбаковых і рэгіянальных адносін. Па лініі Механізму Партнёрства ў сферы мабільнасці (MPF) у рамках AMIF (Фонд прытулку, міграцыі і інтэграцыі) і ISF (Фонд унутранай бяспекі) была аказана падтрымка шэрагу мерапрыемстваў у Беларусі, уключаючы распрацоўку Міграцыйнай палітыкі Беларусі і дзейнасць, звязаную з кіраваннем межамі і нарошчваннем патэнцыялу кіравання нерэгулярнай міграцыяй для ўмацавання супрацоўніцтва з суседнімі дзяржавамі-членамі ЕС.

Беларусь мае працоўны механізм узаемадзеяння з Еўрапейскім агенцтвам памежнай і берагавой аховы (Frontex) для аператыўнага супрацоўніцтва і бярэ ўдзел у розных ініцыятывах па Інтэграваным кіраванні межамі, нарошчванні патэнцыялу ці навучанні, а таксама ў абмене інфармацыяй праз Сетку аналізу рызык Усходняга партнёрства.

Падтрымка ЕС ажыццяўляецца з выкарыстаннем розных інструментаў, такіх як Erasmus+ (Tempus), праграма даследаванняў і супрацоўніцтва (у цяперашні час Horizon 2020), EU4youth, Праграма прафесійнай адукацыі і навучання, Еўрапейская школа для Усходняга партнёрства ў Грузіі, Стыпендыяльная схема для маладых беларусаў. У 2014 годзе была запушчана спецыяльная праграма мабільнасці MOST для садзейнічання мабільнасці беларускіх спецыялістаў, якія жадаюць усталяваць кантакты ў краінах ЕС.

ЕС працягвае актыўна падтрымліваць грамадзянскую супольнасць, паколькі такая падтрымка з'яўляецца краевугольным каменем грамадства, якое паспяхова функцыянуе і квітнее. 11 верасня 2018 года Еўрапейскі саюз і 17 дзяржаў-членаў ЕС, якія маюць дыпламатычныя прадстаўніцтвы ў Мінску, прынялі «Дарожную карту ўзаемадзеяння ЕС з грамадзянскай супольнасцю» на перыяд з 2018 па 2020 год.

Гандлёвыя адносіны

Еўрапейскі саюз з'яўляецца другім асноўным гандлёвым партнёрам Беларусі. На долю ЕС прыпадае амаль адна чвэрць ад агульнага аб'ёму гандлю краіны. Апошнія гады аб'ёмы двухбаковага гандлю таварамі паміж ЕС і Беларуссю няўхільна расце. У беларускім экспарце ў ЕС дамінуюць выкапнёвыя віды паліва, у той час як ЕС у асноўным экспартуе ў Беларусь абсталяванне, транспартныя сродкі і хімікаты.

За апошнія два гады ЕС і Беларусь наладзілі афіцыйны Дыялог па гандлі, які праводзіцца два разы на год для рэгулярнага абмену інфармацыяй, у тым ліку па ўнутраных нормах і іншых гандлёвых пытаннях. Гэты дыялог таксама прадастаўляе платформу для абмеркавання адпаведных магчымасцяў па паляпшэнню сітуацыі ва ўзаемным гандлі. ЕС падтрымлівае Беларусь у працэсе ўступлення ў СГА, якое будзе спрыяць стварэнню ў краіне больш прадказальнага і стабільнага дзелавога асяроддзя, што з'яўляецца неабходнай умовай для прыцягнення інвестараў і дыверсіфікацыі беларускай эканомікі. Еўрапейскі саюз аказвае тэхнічную дапамогу для садзейнічання гэтаму працэсу з дапамогай твіннінг-інструмента TAIEX.

У апошнія гады крэдытны мандат Еўрапейскага інвестыцыйнага банка (ЕІБ) распаўсюдзіўся на Беларусь. Фінансавая дзейнасць Еўрапейскага банка рэканструкцыі і развіцця (ЕБРР) у Беларусі таксама была пашырана. З 2016 года ЕІБ выдзеліў 530 мільёнаў еўра на падтрымку прыватнага сектара, малых і сярэдніх прадпрыемстваў, ключавых інфраструктурных і кліматычных праектаў.

Мытны дыялог ЕС-Беларусь, распачаты ў 2016 годзе, працягваецца на штогадовай аснове і накіраваны на вызначэнне магчымасцяў для супрацоўніцтва і прадастаўлення дапамогі з мэтай спрашчэння ўмоў гандлю, забеспячэння бяспекі ланцужку паставак і барацьбы з махлярствам. У снежні 2019 года Савет ЕС прыняў перамоўныя дырэктывы для Пагаднення аб мытным супрацоўніцтве і ўзаемнай адміністрацыйнай дапамозе з Беларуссю, а ў 2020 годзе адбыўся абмен перамоўнымі тэкстамі. Чакалася, што першы раўнд перамоў адбудзецца ўвосень 2020 года. Такое пагадненне будзе накіравана на паляпшэнне прымянення мытнага заканадаўства, зніжэнне ўзроўню мытнага махлярства, асабліва кантрабанды тытунёвых вырабаў, і, як чакаецца, будзе садзейнічаць павышэнню ўзроўню мытных і падатковых паступленняў у ЕС.

Паскарэнне ўстойлівага развіцця і зялёнага росту

На штогадовай аснове праводзяцца галіновыя дыялогі па эканамічных і фінансавых пытаннях, а таксама па пытаннях навакольнага асяроддзя і клімату. ЕС актывізуе рэалізацыю шэрагу мер, якія будуць стымуляваць адносіны паміж ЕС і Беларуссю ў некалькіх галінах, звязаных з эканомікай, гандлем і энергетыкай. Праграма «Стымуляванне развіцця прыватнай ініцыятывы ў Беларусі» (SPRING) накіравана на падтрымку прыватных эканамічных ініцыятыў на месцах у мэтах развіцця прыватнага сектара, стымулявання намаганняў па стварэнні працоўных месцаў і садзейнічання эканамічнаму росту ў Беларусі. Падтрымка ЕС таксама ўключае ў сябе шырокамаштабную праграму дзелавога кансультавання, што рэалізуецца ЕБРР, і праект, які стымулюе распрацоўку стратэгій спрыяння занятасці і экасістэм для падтрымкі малога і сярэдняга бізнесу і прадпрымальніцтва на мясцовым узроўні, якія рэалізуюцца ПРААН.

Іншыя ініцыятывы ЕС, такія як Пагадненне мэраў Усход - Этап II і Мэры за эканамічны рост, прапануюць грантавую падтрымку мясцовым органам улады, якія найбольш актыўна ўдзельнічаюць у прыняцці пілотных мер па павышэнні энергаэфектыўнасці і стварэнні працоўных месцаў, што ўзмацняе ролю мясцовых органаў улады ў эканамічным развіцці.

19 чэрвеня 2017 года Беларусь далучылася да Усходнееўрапейскага партнёрства па энергаэфектыўнасці і навакольным асяроддзі (E5P). Гэты Мэтавы фонд, кіраваны ЕБРР, падтрымлівае крэдытаванне праектаў муніцыпальнага сектара па пытаннях энергаэфектыўнасці і навакольнага асяроддзя ва ўсіх краінах Усходняга партнёрства.

Беларусь мае адны з найлепшых паказчыкаў сярод краін Усходняга партнёрства ў рамках праграмы Horizon 2020 у галіне даследаванняў і інавацый. У рамках Працоўнай праграмы Horizon 2020 на перыяд з 2018 па 2020 гг. амаль 200 мільёнаў еўра былі выдзелены на шэраг ініцыятыў, накіраваных на павелічэнне энергаэфектыўнасці і рэсурсаэфектыўнасці ў перапрацоўчай прамысловасці (SPIRE) з асаблівым геаграфічным акцэнтам на краінах Усходняга партнёрства.

Захаванне найвышэйшых стандартаў у сферы ядзернай бяспекі з'яўляецца ключавым прыярытэтам для ЕС, асабліва ў сувязі з размяшчэннем новых аб'ектаў, якія будуюцца, так блізка да межаў ЕС. ЕС чакае ад Беларусі канструктыўнага супрацоўніцтва з адпаведнымі міжнароднымі органамі.  У 2018 годзе Еўрапейская група рэгулятараў ядзернай бяспекі (ENSREG) правяла партнёрскую праверку справаздачы Беларусі аб стрэс-тэстах Астравецкай атамнай электрастанцыі. Эксперты ENSREG у цяперашні час праводзяць партнёрскую праверку выканання рэкамендацый, якія ўтрымліваюцца ў справаздачы за 2018 год.

З 2013 года ЕС аказвае тэхнічную дапамогу беларускаму ядзернаму рэгулюючаму органу, выкарыстоўваючы Інструмент па супрацоўніцтве ў галіне ядзернай бяспекі (INSC), на дадзены момант выдзелена больш за 11 мільёнаў еўра. Гэта супрацоўніцтва важна для атамнай электрастанцыі, якая будуецца ў Астраўцы ў Беларусі.

Рэдакцыйныя раздзелы: